Bilim Işıkları – 10: Mehpare Başarman Heilbronn | Bilimya

Anadolu’da bilimi nesilden nesile taşıyanlar, çiçekleri öğrenip, öğretip tanıtanlar, modern bilimi ve modern bitki bilimini ilk geliştirenler kimlerdi? Üniversite reformu ile ülkemize gelen yabancı bilim insanlarının eğitiminden geçenler, onların yetiştirdikleri ilk bilim insanları kimlerdi? Kuşkusuz bu söz konusu kişilerin başında Alfred Heilbronn ve Mehpare Başarman gelir.

Alman botanik profesörü Alfred Heilbronn, ülkemizde modern botaniğin kurucularından biri olarak kabul edilir. Heilbronn’un İstanbul’da yürüttüğü öncü çalışmalar, bilimin ve botaniğin gelişimine yön vermekle kalmamış; bu alanda yeni bilim insanlarının yetiştiği köklü bir ekol yaratmıştır. Bu ekolün en parlak ve başarılı ilk öğrencilerinden biri ise Mehpare Başarman’dır. Heilbronn’un asistanlığını üstlenerek uzun yıllar onunla omuz omuza çalışan Başarman, ilerleyen yıllarda ise onun hayat arkadaşı olmuştur. Bu birliktelik yalnızca ortak bir yaşamı değil; Türkiye’de botanik dünyasına kazandırılan ve altına birlikte imza attıkları çok sayıda kıymetli bilimsel yayını da beraberinde getirmiştir (Şekil 1).

Şekil 1. Alfred Heilbronn ve Mehpare Başarman, 1938-1939 (Jüdisches Museum Franken’den alınmıştır).

Türkiye’nin bilim tarihinde müstesna bir yere sahip olan Mehpare Başarman Heilbronn (1908–1993), modern botaniğin ilk kadın akademisyeni olarak adını tarihe yazdırmıştır. Üniversite Reformu ile ülkemize gelen dünyaca ünlü bilim insanlarının rahlesinden geçmiş olması, onun bilimsel vizyonunu eşsiz kılmıştır. Başarman, yalnızca bir araştırmacı olmamış; kendi alanında derin izler bırakarak modern botaniğe adeta ışık tutmuştur.

Mehpare hocanın kabakgillerden (Cucurbitaceae) Bryonia (binkulaç) türleri (1939), sütleğengillerden (Euphorbiaceae) Mercurialis annua (parşen) (1946) ve step (bozkır) bitkileri (1950) üzerine çalışmaları bulunmaktadır. Çalışma konularının bitki morfolojisi ve bitki genetiği olduğu dikkat çekmektedir ve özellikle söz konusu çalışmaların bu konular üzerine modern anlamda ilk çalışmalar olduğunu belirtmekte fayda vardır.

Mehpare Başarman Heilbronn’un Anadolu’da farklı bölgelere düzenlenen araştırma gezilerine katıldığını hem topladığı, örneklediği bitkilerden hem de literatürden görmekteyiz. Ayrıca alanında bazı çeviri çalışmalarının da bulunduğu kaynaklarda belirtilmektedir.

Tüm bu veriler ışığında Mehpare Başarman Heilbronn’un Anadolu doğasını akademik literatürle buluşturan öncü bir figür olduğunu söylemek mümkündür. Çalışmaları Türkiye’de modern bitki biliminin emekleme dönemine can suyu olmuştur. Heilbronn eserleri ve çalışmaları ile bilim tarihine kalıcı bir imza atmıştır.

Kaynaklar:

Aksoy, N. (2018). On Georges Vincent Aznavour, the last Ottoman plant collector and his Herbarium held in Robert College (Istanbul), Turkey. Şu eserde: Travellers in Ottoman Lands. The Botanical Legacy. Aščerić-Todd, I., Knees, S., Starkey, J., Starkey, P. (edlr). Oxford, pp. 160-172.

Başarman, M. (1939). Bryonia dioica‘da talî cinsiyet karakterleri. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi mecmuası: Revue de la Faculté des sciences de l’Université d’Istanbul, 4, 200.

Başarman, M. (1946). Proportion des sexes de Mercurialis annua L. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Mecmuası: Revue de la Faculté Des Sciences de L’Université D’Istanbul. Série B. Seri B, 11.

Başarman-Heilbronn, M. (1950). Step Bitkileri. Acta Biologica Turcica, 1(2): 52-59.

Ersöz, B. (2022). Sergi – Saint-Joseph: Fevkalade Bir Makinenin Kalbi – Türkiye’de Eğitimin Tarihine Sanat Yönünden Bir Bakış. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 23(2): 461-464.

Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M., Babaç, M. T. (Editörler) (2012). Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve Flora Araştırmaları Derneği Yayını, İstanbul.

Jüdisches Museum Franken, (2026). Alfred Heilbronn mit seiner Frau Fatma Mehpare Başarman. Erişim: https://www.juedisches-museum.org/, Erişim tarihi: 07.06.2026.