Hepsi Aynı Cins: Soğan, Sarmısak, Pırasa

Odamız dağıldığında ‘burayı düzelteyim’ diyebildiğimiz gibi bilim insanları da canlıları öylece darmadağınık görünce ‘burayı bir düzene sokmalıyız’ dedi. Tabii bu dediğimiz yüzyıllar önce oldu, zamanla evrildi, gelişti, güncellendi. Hayatımızın her parçası olduğu gibi bu da modernize oldu. Bunun adı; sistematik bilimi.

Canlıları sisteme koyma, sınıflandırma yapma biliminin adı sistematik bilimi. Her canlı grubunun ayrı bir sistematik bilimi var. Söz gelimi toprak solucanlarının farklı, çıplak gözle görülemeyecek derecede küçük bakterilerinki farklı, örümceklerinki farklı ve bitkilerin sistematiği de farklı. Aslında temelde hepsi aynı mantığa hizmet eder. Kim hangi aleme, hangi sınıfa, hangi aileye, hangi cinse mensup diyerek sınıflandırılır. Bu temel mantık bilim insanlarını tüm canlıları ‘düzene sokma’ ihtiyacından bir bilim dalı doğmasına sebep olmasıyla kalmamış bu sınıflandırmanın mantığı evrimsel düzene göre de temellendirilmiştir.

Burada sistematik biliminin ilginçliği ve güzelliği ile uzatmayıp asıl bahse konu bitkilerimize gelelim. Eskiden soğangiller (Alliaceae) ailesinde iken şimdilerde ‘modernize güncellemeler’ ile asıl ailesinin Nergisgiller (Amaryllidaceae) olduğunu bildiğimiz bitkilerimiz (ki Nergis ile mutfak soğanının yakın akrabalığı sistematik biliminin ilginçliği konusunda ufacık bir örnektir) soğan cinsinin (Allium) mensuplarıdır. Evet; soğan, sarmısak ve pırasa bitkileri mutfakta da sistematikte de bir aradalar ve aynı cinsin farklı türleridirler (Şekil 1).

Şekil 1. Allium (Soğan) cinsi: Soğan, sarmısak, pırasa (Gemini, 2026).

Soğan cinsi (Allium) aslen 271 takson (yani 271 farklı doğal soğanımız var) ile temsil edilmekte ülkemizde ki bunların 118’i sadece Anadolu’da yaşamaktadır yani endemiktir. Bu 271 soğandan yalnız 3’ü mutfakta yoğun bir şekilde kullandığımız bitkilerdir; soğan (mutfak soğanı), sarmısak ve pırasa. Bu üç türün yoğun bir şekilde tarımı da yapılır ülkemizde.

Soğan türü ki bildiğimiz mutfak soğanından bahsediyoruz, çünkü öteki türlü konuşursak 271 soğandan hangisini bahsettiğimiz anlaşılmaz, yani biri size soğandan bahsediyorsa kuvvetle muhtemelen mutfak soğanından bahsediyordur yani bilimsel adıyla; Allium cepa.

Sarmısak; ‘sarımsak’ olarak da bilinse doğrusu ‘sarımsak’ olarak yazılmaktadır. Bu da mutfak ve tarım bitkisi Allium cinsinin yani soğan cinsinin bir türüdür; Allium sativum. Tür adındaki ‘sativum’ ise kültüre edilen anlamına gelmektedir. Sarmısağın kültüre edilen bir soğan türü olduğuna işarettir.

Pırasa ise; yine soğan cinsinin (Allium) bir üyesi olup sarımsak gibi geniş ölçüde tarımı yapılır. Latince ismi Allium ampeloprasum olup; tür adındaki ampelo- üzümvari tırmanıcı bitki anlamında ve prasum- ise praso’dan gelir, bu da pırasa demektir. Yani pırasaya bağ pırasası anlamında bir tür adı verilmiş Latince (bilimsel) isminde. Belki de pırasa ilk kez bir üzüm bağında keşfedildi.

Neticede bu üç tarım bitkisi de aynı tarlada, aynı mutfak tezgahında yer aldığı gibi bilimsel (sistematik) olarak da aynı cinsin altında yer almaktadırlar. Artık mutfakta bu üç türü gördüğünüzde bunların aynı cinse mensup bitkiler olduğu bilinciyle tüketiniz. Afiyet, şifa olsun!

Kaynaklar:

Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M., Babaç, M. T. (Editörler) (2012). Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve Flora Araştırmaları Derneği Yayını, İstanbul.

Stearn, W. T. (1983). Botanical Latin: History, grammar, syntax, terminology and vocabulary (3. baskı). David & Charles, London.