Zevkine (Keyfî) Koleksiyonculuk ve Bilimsel Koleksiyonculuk | Bilimya

Para, pul, kabuk, yaprak ve ambalaj gibi çok farklı koleksiyonlara şahit olmuş hatta yapmışsınızdır. Peki bu koleksiyonunuz zevkine mi, bilimsel mi, ikisi arasında mı? Yoksa hiçbiri mi? Evet konumuz; o kıyıda köşede biriktirdiklerimiz, sebepleri ve onlara farklı bakış açısı kazanmak.

Bir koleksiyonerin (koleksiyoncunun) rafındaki deniz kabukları, eski paralar ya da böcekler ilk bakışta yalnızca kişisel bir merakın izleri gibi görünebilir. Ama aynı nesneler, nerede ve ne zaman bulundukları, nasıl tanımlandıkları ve başkalarının incelemesine açık olup olmadıkları bilindiğinde, geçmişe ve doğaya ilişkin bilimsel birer kanıta dönüşebilir.

Neden koleksiyon yaparız? Bu sorunun cevabını bilim insanları da merak etmiş ve sonuçta bulduklarını şöyle sınıflandırmıştır; benlik, başkaları (için), koruma ve süreklilik, topluluğa aidiyet, iş birliği ve rekabet, kişisel ya da toplumsal hafıza, miras bırakma, maddi değer ve bağımlılık. Bunlardan başkaları için olan, koruma ve süreklilik için olanlar ya da bu amaçları barındıranlar daha çok bilimsel koleksiyona ya da bilimsel amaca yakındır.

‘Zevkine’ ya da ‘keyfi koleksiyonculuk’ ifadesini ‘rastgele, bilgisiz veya değersiz biriktirme’ diye anlamamak gerekir. Burada ‘keyfi’ sözcüğü, koleksiyonun temel amacının baştan bilimsel bir soruya yanıt vermek değil, kişisel ilgi ve zevk olması anlamında kullanılabilir. Bir kişi belirli bir dönemin oyuncaklarını çocukluk anıları için, posta pullarını ülkelerin görsel tarihini sevdiği için ya da mineral örneklerini renk ve biçimlerinden hoşlandığı için toplayabilir. Dolayısıyla tek bir ‘koleksiyoner tipi’ yoktur; zevk, uzmanlaşma, toplumsallık ve ticari değer farklı oranlarda iç içe geçebilir.

Bilimsel koleksiyonculukta işler daha ciddi olabilir hatta ciddiyetinden koleksiyonculuk kavramından taşabilir bile. Burada amaç dallanabilir, alt dallara da ayrılabilir ama temelde aynı amaca hizmet eder: bilime. Yani keyfi koleksiyonculukta amaçlar birbirinden tamamen farklı olabilir ama bilimsel koleksiyonculukta ne kadar da ayrılsa amaçlar tek bir noktada yani bilimde buluşur.

Bilimsel koleksiyonculukta nadirlik, koruma altına alma, arşivleme ve bilime ve topluma açık veya bilimin ve toplumun seyrine açık hale getirmek gibi temelleri barındırır. Zevkine koleksiyonculukta da bu temeller olabilir fakat hepsinde bu temeller yoktur. Bunun aksine bilimsel koleksiyonculukta tüm bu temeller olmak zorunda aksi taktirde ‘bilimsel’ olmayacaktır.

Keyfi koleksiyon da bilimsel açıdan değerli olabilir. Burada belirleyici olan, koleksiyonun evde mi müzede mi durduğu değil, örneklerin güvenilir biçimde tanımlanıp tanımlanmadığı, kayıtlarının korunup korunmadığı ve uygun koşullarda incelenebilir olup olmadığıdır (yani bilimsel temellere sahip olup-olmadığıdır). Kuzey Kaliforniya’daki iki fosil birimini inceleyen bir araştırma, amatörlerin (yani keyfine koleksiyon yapanların) Santa Margarita formasyonundaki müze örneklerinin yaklaşık dörtte üçünü, bu fosillerin bölgesel yayınların yaklaşık beşte ikisinde ve Pasifik kıyısındaki son dönem yayınlarının yaklaşık yarısında yer aldığını bildirdi. Bu, elbette bütün amatör koleksiyonlara genellenemez. Yine de koleksiyoncu ile bilim insanı arasındaki sınırın meslek unvanından ibaret olmadığını açıkça gösterir.

Bu iki koleksiyonculuğun kesiştiği bir alan vardır her ne kadar ismi bilim olsa da (vatandaş bilimi) aslen bilim insanı olmayıp, bir bilim kurumuna bağlı olmayıp mesaisiz serbestçe (keyfine) bir araştırmanın ya da araştırmacılığın bilime katkısını görmekteyiz. Yani o kıyıda köşede biriktirdiklerimiz sadece özel değere değil belki de bilimsel değere de sahip parçalardır. Bazen ‘amatör şansı’ profesyonelden (ya da diğer bir ifade ile işi tam olarak bu olandan) daha fazla olabilir. Bazı yeni keşiflerin amatörlerin, zevkine çalışanların, keyfi bilimsel materyal toplayanların sayesinde olduğunu son yıllarda daha çok şahit olmaktayız.

Kuş, kelebek, fosil ve bitki. Bazen de cansız materyaller. Ne olursa olsun bir koleksiyonun parçası ise illa sınıflandırılması gerekmez ancak; neye hizmet ettiği büyük önem taşır. Her koleksiyon bilimsel değildir; ama her koleksiyon, iyi bir soru ve özenli kayıtla bilgiye yaklaşabilir. Bir canlıya (ya da canlı grubuna) veya nesneye duyulan sevgi, onu yalnızca sahiplenmekle sınırlı kalmayıp hikâyesini, kaynağını ve başkaları için taşıdığı anlamı da korumaya yöneldiğinde, kişisel merak ile bilim arasındaki mesafe kısalır.

Kaynaklar:

Boessenecker, R. W. (2022). Amateur collectors are critical to the study of fossil vertebrates: A case study from two Neogene localities in Northern California (Santa Margarita and Purisima formations). Palaeontologia Electronica, 25(1):a10.

Formanek, R (1991). Why they collect: collectors reveal their motivations, Journal of Social Behavior and Personality, 6 (6): 275.

Lee, C., Brennan, S., Wyllie, J. (2021). Consumer Collecting Behaviour: A Systematic Review and Future Research Agenda, International Journal of Consumer Studies. 46, 2020–2040.