Hepsi Aynı Aile: Kakao, Bamya, Pamuk | Bilimya

Bitkiler arasında bazısının birbiriyle akraba hatta yakın akraba, aynı aileden olduğunu şaşırarak öğrendiğimiz olmuştur. Bunlardan biri ebegümecigillerdir. Bu ailedeki bitkilerin bazısı hayatımızın bambaşka alanlarına dokunsa da aslında hepsi aynı kökenden, aynı aileden gelmektedir.

Ebegümecigillerin (bilimsel adıyla Malvaceae; Şekil 1) bir üyesi olan kakao (bilimsel adıyla Theobroma cacao) gövdeden çiçek ve meyve veren bir bitkidir; botanikte buna ‘kauliflori’ (kauli: gövde, flori: çiçek anlamlarında) denilmektedir. Evet çikolatalarımızın hammaddesi bu bitkinin dalların ucu yerine direkt dalların üzerinde çıkan o iri meyvelerin çekirdeklerinden elde edilmektedir.

Şekil 1. Ebegümecigillerin (Malvaceae) bazı üyeleri: kakao, bamya, pamuk, hatmi, ebegümeci, hibiskus, ıhlamur, Japonkavağı (Gemini, 2026).

Diğer bir ebegümecigil üyesi ise bamyadır (bilimsel adıyla Abelmoschus esculentus). Bu bitkinin meyvelerini ama genç meyvelerini tüketiriz biz insanlar. Bu genç meyveler yemeklere hem tat hem de kıvam verir. Hatta bu kıvam verme özelliği ilaç teknolojisinde araştırılan bir bitkisel malzeme olarak ilgi görmektedir. Bamyadaki bu kıvam veren musilajın diyabet tedavisinde kullanım potansiyeli bilim insanlarınca merak ediliyor ve bu husus henüz şu an araştırma aşamasındadır.

Pamuk (bilimsel adıyla Gossypium herbaceum) da bu ailenin üyesidir. Hem bir lif bitkisi hem de yağ bitkisidir. Lif olarak tekstil endüstrisinde, yağ olarak da gıda endüstrisinde rağbet gören çok yönlü bir bitkidir.

Hatmi (bilimsel adıyla Althaea officinalis) ise ebegümecigillerin en bilindiklerindendir. Çayı hastalıklardan korunma açısından halk tıbbında yaygın şekilde kullanılmaktadır. Bitkinin adındaki ‘officinalis’ tıbbi anlamına gelmektedir. Sadece çiçekleri ve yapraklarının değil, köklerinin de tıbbi etkilere sahip olduğu bilinmektedir.

Bu ailenin (ebegümecigiller) en yabanisi ve aileye adını veren cins; ebegümecidir (Malva). Cinse ait ülkemizde 11 tür bulunmaktadır. Yani doğada gördüğümüz her ebegümeci 11 farklı türden biridir. En yaygın türü Malva sylvestris (ebegümeci) türüdür. Akdeniz’de uzun süredir gıda olarak da kullanılan bir türdür.

Bu ailenin tanıdık diğer bir üyesi; ıhlamur (bilimsel adıyla Tilia). Ihlamur cinsine ait ülkemizde 4 tür yaşamaktadır. Bunlardan gümüşi ıhlamur (Tilia tomentosa) nispeten yaygın olanıdır. Ihlamur aynı zamanda park ve bahçelerde de yetiştirilen bir bitkidir. Ihlamurun park ve bahçelerde en çok yetiştirilen türü ise kış ıhlamuru (Tilia cordata) türüdür. Ihlamurların önceleri kendine ait bir familyası (Tiliaceae; ıhlamurgiller) varken şimdilerde yapılan güncellemeler ile ebegümecillerin bir üyesi olmuşlardır. Ayrıca ıhlamur kokusu yalnızca insanlara değil, nektar arayan böceklere de bir davettir. Öyle ki bu sebeple ıhlamur güzel bir arı bitkisidir.

Hem çayını hem şerbetini hem de park-bahçelere diktiğimiz bu ailenin diğer bir tanıdık üyesi; hibiskus (bilimsel adıyla Hibiscus). Cinsin farklı türleri (Japon gülü, yol hatmisi, ağaç hatmi gibi türler ismen gül ya da hatmi olarak geçse de hibiskus cinsine mensuptur) kültüre alınıp yetiştirilir. Tıbbi faydaları dolayısıyla yaygın olarak çayı, şerbeti yapılır, aynı zamanda boyar madde içerdiğinden boya bitkilerindendir.

Japonkavağı (bilimsel adıyla Brachychiton populneus) bu ailenin yabancı çocuklarındandır. Köken olarak başka bir memlekete (ismi Japonkavağı ama aslen kökeni Avustralya) ait olsa da biz onu çokça sevmiş park-bahçelerimize dikmişiz. Yaprakları kavağa benzediğinden ‘populneus’ (yani kavak-sı) ismi konulmuştur.

Tüm bunlar; yediğimiz çikolatanın, yemeğini yaptığımız bamyanın, giysilerimizdeki pamuğun, salatasını yaptığımız ebegümecinin, çayını içtiğimiz hatminin, hibiskusun ve ıhlamurun, parklarımıza diktiğimiz Japonkavaklarının hepsinin aynı aileden olduğunu ilginç bir şekilde gösteriyor. Artık bu aileden bir üye gördüğünüzde bu bilgileri hatırlayacak ve ebegümecigillerin gördüğünüz üyesine bir selam vereceksiniz.

Kaynaklar:

Bayer, C., Fay, M. F., De Bruijn, A. Y., Savolainen, V., Morton, C. M., Kubitzki, K., Alverson, W. S., Chase, M. W. (1999). Support for an expanded family concept of Malvaceae within a recircumscribed order Malvales: a combined analysis of plastid atpB and rbcL DNA sequences. Botanical Journal of the Linnean Society, 129(4): 267-303.

Baytop, T. (1999). Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi. Nobel Tıp Kitabevleri, İstanbul.

Buist, M., Yates, C. J., Ladd, P. G. (2000). Ecological characteristics of Brachychiton populneus (Sterculiaceae) (kurrajong) in relation to the invasion of urban bushland in south-western Australia. Austral Ecology, 25(5): 487-496.

Dantas, T. L., Buriti, F. C. A., Florentino, E. R. (2021). Okra (Abelmoschus esculentus L.) as a Potential Functional Food Source of Mucilage and Bioactive Compounds with Technological Applications and Health Benefits. Plants. https://doi.org/10.3390/plants10081683

Gasparetto, J. C., Martins, C. A. F., Hayashi, S. S., Otuky, M. F., Pontarolo, R. (2012). Ethnobotanical and scientific aspects of Malva sylvestris L.: a millennial herbal medicine. The Journal of Pharmacy and Pharmacology, 64(2): 172-189.

Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M., Babaç, M. T. (Editörler) (2012). Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve Flora Araştırmaları Derneği Yayını, İstanbul.

Konarska, A. (2013). Preliminary Studies on The Structure of Sepals and Trichomatous Nectarıes in Flowers of Tilia cordata Mill. Acta Scientiarum Polonorum: Hortorum Cultus, 12(2): 63-74.

Kwok, C. T., Ng, Y.-F., Chan, H., Chan, S.-W. (2025). An Overview of the Current Scientific Evidence on the Biological Properties of Abelmoschus esculentus (L.) Moench (Okra). Foods, 14(2), 177, pp. 1-31.

Sihag, M.K., Patel, A., Kumar, V. (2021). Cottonseed (Gossypium hirsutum). In: Tanwar, B., Goyal, A. (eds) Oilseeds: Health Attributes and Food Applications. Springer, Singapore.

Walters, D. (2020). Chocolate Is a Product of the Cacao Tree. In University of Florida Press eBooks. https://doi.org/10.2307/j.ctv1bhg24w.10.