Gamze Nur Atıl
Temelde bir bitkinin ihtiyaç duyduğu gereksinimler ışık, su ve bulunduğu ortam diye bilinmektedir. Ancak olay sadece bundan ibaret değildir. Bitkinin ne oranda ışık aldığı, kullanılan su miktarı, toprak yapısı (ilerleyen yazılarda bununla ilgili konuşacağız) ve kök durumu, bulunduğu ortamın havalanma düzeyi, ideal sıcaklık, makro-mikro besin elementleri ve aklımıza gelmeyen daha birçok gereksinimlere ihtiyaç duymaktalar.
Tropikal terimi, ekvatoru çevreleyen (yengeç dönencesi 23,5°K oğlak dönencesi 23,5°G) yıl boyunca sıcaklığım yüksek olduğu bölgenden gelmekte olup tropik kuşak olarak da isimlendirilmektedir. Ekvator’un geçtiği dar çizgi ile sınırlı kalmayıp bazı subtropik bölgelerde de (kuzey ve güney ekvator sınırları) bulunurlar.
Tropikal bitkiler tüm yıl boyunca sıcak ve nemli iklimin hâkim olduğu popülasyonun çoğunun tropikal yağmur ormanlarında yaşamını sürdürdüğü, dünya genelinde yüksek oranda biyolojik çeşitliliğe sahip bitkilerdir. Başka bir deyiş ile sürekli yazın hüküm sürdüğü topraklarda filizlenen, dünyanın en görkemli sanat eserleridir. Genel anlamda coğrafik sınırına bakıldığında bu geniş alandaki bitkilerin yaşam alanları, yağış miktarı ve mevsimsel duruma göre ayrılmaktadır. Bunlar ekvatoral yağmur ormanları, muson ormanları, tropikal savan ve savan çayırları olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dünyada en zengin biyolojik çeşitliliğini içerisinde barındıran çok sayıda türe ev sahipliği yapmaktadır. Bu bitkiler; meyve, dekoratif olarak süs, ilaç kaynağı, oksijen üretimi, karbon kaynağı, su döngüsü gibi koşulsuz hizmetler sağlamaktalar. Onları anlamak; biyolojik çeşitliliği, ekosistem dinamiğini, ortam adaptasyonlarını, iklim değişimlerine verdikleri yanıtları anlamak demektir. Kısaca hem doğa hem de insanlık için büyük önem taşımaktadır.
Adeta doğanın cömert fırçasından dökülmüş canlı renklerin ve görkemli formların bir arada bulunduğu göz alıcı bir şölen sunan tabloya benzerler. Bu bitkiler sadece birer yeşillik değil yemyeşil derin bir canlılıkla parlayan senfoninin birer şaheseridir. Bulundukları ortam haricinde iç mekân ya da sera gibi uygun koşulların oluşturulmasıyla birlikte bu tip bitkilerin yetiştiriciliği mümkündür. Koşullara kısa bir bakış atarsak ideal ışık, ortamın nem dengesi, sıcaklık, toprağın iyi bir drenaja sahip olmasını sıralayabiliriz. Bunun yanında doku kültürünü de saymamız gerektiğini düşünüyorum. Uygun laboratuvar koşulları sağlandığında (bitkinin gelişimini sağlayacağı yapay besi ortamı, iklimlendirme kabinleri gibi) tropiklerin kısa süre gelişimleri de mümkündür. Ancak yetiştiriciliği yapılacak olan bitkinin hangi ortamda mutlu olduğunu belirlemek biraz zaman alabilir. Bu tip yetiştiricilik yöntemi ile zamandan tasarruf etmenin yanı sıra bitkide oluşabilecek olan anormallikler kolay gözlemlenerek hızlı adımlar atılabilmektedir.
Türkiye’nin coğrafik konumu açısından dış mekânda (doğal ortamda) bazı türlere ev sahipliği yapılabilirken (mango, avokado, pitaya, guava gibi) iç mekân bitkisi (Monstera, Philodendron, Calathea, Alocasia, Diffenbachia, Maranta, Ficus, Dracaena, Shefflera gibi) ve süs bitkilerinde (Anthurium, Hibiscus, Begonia, Hoya, Strelitzia, Orchidaceae gibi) daha titiz davranmak gerekir. Dikkatli bir bakım rutini, doğru mikroklimanın oluşturulması (uygun sıcaklık, nem oranı, dengeli ışık) ve bulunduğu ortama uyum sağlayabilecek türlerin seçimi büyük önem taşır. Ancak bitkinin ihtiyaç duyduğu ortam oluşturulduğunda da bu mümkündür. Kış aylarında sıcaklık dalgalanmaları, kuru iç mekân ve yetersiz gün ışığı gibi daha özen gerektiren durumlar gelişeceğinden ortam nemlendiricileri, ısıtıcı destekleri, yapay ışık kaynakları ile tropiklerin aslında hiç de ütopik olmayan yaşam alanları stabil tutularak kışı sorunsuz geçirmeleri sağlanabilir. Unutmamakta da fayda var ki kış aylarında zorunda kalmadıkça toprak ortamında değişikliğe gidilmemelidir çünkü gelişimlerini yavaşlattıkları bir döneme uyku haline girmektedirler (dormansi). Doğru yöntemlerle ilerlediğinizde tropikal bitkilerin hem beklenenden çok daha sağlıklı hem de yaşam alnınızda harika bir görsel şölen oluşturmanız mümkün.
Kaynakça
Brandies, M. M. (1 January 2004). Landscaping with Tropical Plants: Design Ideas, Creative Garden Plans, Cold-Climate Solutions. Sunset.
Lüttge, U. (2008). Physiological ecology of tropical plants. Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg.
Neal, N. (August 15, 2012). Gardener’s Guide to Tropical Plants: Cool Ways to Add Hot Colors, Bold Foliage, and Striking Textures Nellie Neal. Cool Springs Press.
Prado, R. d. (2021). Mineral Nutrition of Tropical Plants. Springer.
Muhyettin Şentürk