Hepsi Aynı Tür: Brokoli, Lahana, Karnabahar | Bilimya

Bitkiler, insanlık tarihinin başlangıcından beri tarımda kullanılmış ve hâlen de kullanılmaya devam edilmektedir. Bitkilerin tarımda kullanılması kadar eski olan bir başka husus ise kullanılan bu tarım bitkilerinin farklı türleridir.

Turpgiller (Brassicaceae) üyeleri bilinen en eski tarım bitkileri arasında yer almaktadır. Bu aile tere, şalgam, hardal, turp ve roka gibi onlarca yıldır bilinip kullanılan ve yetiştirilen tarım bitkileri içermesiyle dikkat çeken bir bitki ailesidir. Bu bitkiler dışında söz konusu aileye mensup bir tür daha vardır ki bu türe ait tüm üyeler hem tarım bitkileridir hem de eskiden beri tarımda kullanılmaktadırlar: Brassica oleracea.

Evet yalnızca bir tür ama bu bir türe ait birden fazla tarım bitkisi yetiştirmekteyiz. Türün bilimsel adı; Brassica oleracea ve Türkçe adı ise ‘lahana’. Ama bizler bu türe ait (yani lahana türüne ait) mutfağımıza; brokoli, karnabahar, kale lahanası, top lahana, Brüksel lahanası, topbaş ve alabaş bitkilerini de koyarız. Evet tüm bu saydıklarımız hepsi aynı tür!

Peki nasıl oluyor da bu kadar farklı bitkiler aynı türe ait olabiliyor? Bunun iki cevabı var:

1) Tarım bitkileri ve yetiştiriciliği yapılan tüm bitkilerde hem tarımsal yetiştirmelerle hem de biyoteknolojik müdahalelerle ve yapay seçilimle aslında bitkileri ‘istenilen’ formlara ulaştırabiliyoruz. Bu da bitkileri aynı tür de olsa aynı türe ait farklı varyeteler ve ‘çeşit’ler üretebilmemize olanak sağlamaktadır.

2) Söz konusu tek türe ait bitkiye (lahana) ait çeşitlerin her biri aynı bitkinin farklı kısımları farklı birer besin olarak sofralarımıza sunulmaktadır. Örneğin; brokoli bir çiçek kümesi ya da gonca çiçek kümesidir. Yani brokoli yediğimizde açmamış çiçek yemiş oluyoruz. Lahana yediğimizde de çiçeğe henüz geçmemiş yapraklar yemiş oluyoruz. Bu gibi ilginç örnekler diğer tarım bitkilerinde de mevcuttur.

Sözün özü; brokoli, lahana ve karnabahar yediğimizde aslında tek tür yemiş oluyoruz. Ya da bunları satın aldığımızda yalnız bir türe ait sebze almış oluyoruz (Şekil 1).

Bir dahaki sefere manav/pazar alışverişinde bu aynı türe ait farklı bitkilere daha farklı gözle bakmanız dileklerimle…

Şekil 1. Brassica oleracea türü: Brokoli, lahana, karnabahar (Gemini, 2026).

Kaynaklar:

Graham, L. E., Graham, J. M., Wilcox, L. W. (Çeviri Editörü: Kani Işık). 2008. Bitki Biyolojisi. Palme Yayıncılık, 2. Baskı, Ankara.

Sefalı, A. 2019. Türkiye’de Bulunan Brassica Türlerinin Biyolojisi ve Ekonomik Önemi. Bitkilerin Ekonomik Önemine Bir Bakış, İksad Yayınevi, Ankara, pp. 4-40.