Muhyettin Şentürk
Bitkilerin sunduğu inanılmaz çeşitlilik, insanları onları sınıflandırma ihtiyacına yöneltmiştir. Kuşkusuz bu durum diğer canlı grupları için de geçerlidir; ancak insanoğlu, tarihsel süreçte en çok bitkilerle iç içe geçmiş medeniyetler kurmuştur. Öyle ki bitkiler, sadece birer kaynak değil, medeniyetler arası ilişkileri şekillendiren temel unsurlar haline gelmiştir.
Kökeninin Güneydoğu Asya olduğu düşünülen turunç cinsi (Citrus) medeniyetler ötesi bir bitkidir. Öyle ki Asya’nın birçok bölgesinde ve Akdeniz iklim kuşağında geniş ölçüde yetiştiriciliği yapılan bir bitki cinsidir. Bu bitki cinsinin meyveleri irice, gösterişli ve lezzet bakımından da alımlıdır. Bunu keşfeden insan, cinsin hemen her üyesini ayrı ayrı evcilleştirmiştir. Evet, turunç cinsinin üyeleri bunlar; portakal, limon, greyfurt, mandalina (Şekil 1).
Şekil 1. Citrus (Turunç) cinsi: Portakal, limon, greyfurt, mandalina (Gemini, 2026).
Çoğunlukla bunların aynı aile üyeleri olduğu sanılır. Oysa bu bilgi doğru, fakat eksik bir bilgidir. Her biri ayrı tür veya melez (hibrit) tür olsa da bunlar aynı ailenin (turunçgiller; Rutaceae) üyesi olmakla kalmıyor aynı zamanda bunlar aynı cinsin (Citrus; turunç) alt üyeleridirler. Yalnız meyve salatalarının baş tacı olan portakal, her yemeğin eşlikçisi limon, ilaç deposu greyfurt ve mandalina değil bunlarla birlikte cinse ve familyaya ismini veren turunç, iri meyveleri ile dikkat çeken pomelo (şadok) ile ağaç kavunu, minik-minyatür meyveleri olan kumkuat (kamkat), kokusu ile büyüleyen bergamot (misket) ve üç yapraklı haliyle şaşırtan üç turunç da hem bu ailenin hem de bu cinsin (Citrus) türleridirler (Tablo 1).
Tablo 1. Turuncun (Citrus) türleri
| Cins | Tür (Bilimsel) İsim | Türkçe İsim | Açıklama |
| Citrus (Turunç) | Citrus aurantiifolia | Bergamot | Özellikle kokusu için yetiştirilir |
| Citrus × aurantium | Turunç | Cinse ve familyaya ismini veren türdür | |
| Citrus japonica | Kumkuat | Kamkat olarak da bilinmektedir | |
| Citrus limon | Limon | Akdeniz’de yoğun olarak yetiştirilir | |
| Citrus maxima | Şadok | Pomelo olarak da bilinmektedir | |
| Citrus medica | Ağaç kavunu | Diğer türlere nispeten daha az yetiştirilir | |
| Citrus paradisi | Greyfurt | Yeni düzenlemelere göre turunç türünün hibrit alt üyesidir | |
| Citrus reticulata | Mandalina | Çin’de doğal türdür | |
| Citrus sinensis | Portakal | Yeni düzenlemelere göre turunç türünün hibrit alt üyesidir | |
| Citrus trifoliata | Üç turunç | Tür adı (trifoliata) üç yapraklı demektir |
Bu türlerin hepsinin C vitamini kaynağı olduğu herkesçe malumdur. Bununla birlikte sadece meyvelerinin etli kısımları değil; beyaz çiçeklerinin, renkli kabuklarının, yapraklarının ve yağlarının da tıbbi destekleyici etkileri bilinmektedir. Bu bitkileri yalnız meyve olarak değil reçel, marmelat, kuru meyve, hatta süs bitkisi olarak ve daha birçok farklı yollarla kullanmaktayız.
Artık turunçgillerden bu meyveleri aldığınızda hepsinin aynı cinsin üyeleri olduğunu hatırlayınız ve bilinçle tüketiniz. Afiyet olsun!
Kaynaklar:
Akkemik, Ü. (Ed). (2018). Türkiye’nin Doğal-Egzotik Ağaç ve Çalıları. Orman Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
Baytop, T. (1999). Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi. Nobel Tıp Kitabevleri, İstanbul.
Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M., Babaç, M. T. (Editörler) (2012). Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve Flora Araştırmaları Derneği Yayını, İstanbul.
Zhong, G., Nicolosi, E. (2020). Citrus Origin, Diffusion, and Economic Importance. In: Gentile, A., La Malfa, S., Deng, Z. (eds) The Citrus Genome. Compendium of Plant Genomes. Springer, Cham.
Muhyettin Şentürk